Ғасырды әнмен тербеген абыз! (эссе)

Қазақ өнерінің кеңістігінде кейбір есімдер уақытпен бірге жасамайды – олар уақыттың өзін сөйлетеді. Солардың бірі – Илья Жақанов.Ол – тек композитор емес, тек жазушы да емес. Ол – ұлттық рухтың үнін сезінген, сол үнді әнге, сөзге, бояуға айналдыра алған сирек жаратылған тұлға, құбылыс. Биыл тоқсанның төріне көтерілген абыз ақсақалдың ғұмыры – тұтас бір дәуірдің өнер шежіресі. 
Оның шығармашылығы – қазақтың жан дүниесінің көркем айнасы. Әндері – халықтың жүрегінен шыққандай табиғи, сөздері – сананы сілкінтер терең, ал бейнелеу өнеріндегі ізденістері – ішкі әлемінің көрінісі.
Қазіргі заманда бір ғана салада тереңдеп, соның өзін игеру қиын болып тұрған шақта, бірнеше өнердің басын біріктіріп, әрқайсысында өзіндік қолтаңба қалдыру – үлкен дарын мен табандылықтың белгісі. Бұл тұрғыдан алғанда, Илья Жақанов – қазақ руханиятындағы көпқырлы тұлғалардың алдыңғы қатарында.
Ән – жүректің тілі! Илья Жақановтың шығармашылығын сөз еткенде, ең алдымен оның ән әлеміне тоқталмай өту мүмкін емес. 
Оның әндері – жай ғана әуен емес, ол – ішкі толғаныс, сезімнің сыры, өмірдің лебі.
Әндерінің әуезінен қазақ даласының тынысы, кеңдігі, сағынышы мен мұңы қатар естіледі. 
Бұл – кездейсоқ құбылыс емес. Себебі композитордың табиғатпен, халықтық дәстүрмен байланысы терең. 
Ол әнді жазбайды – оны жүрекпен сезінеді, жанымен естиді.
Оның шығармаларында арзан эффект, жасанды пафос жоқ. Керісінше, қарапайымдылық, тереңдік бар.  
Әрбір ән – тыңдаушыны ойға жетелейтін, өткен мен бүгінді байланыстыратын рухани көпір іспетті. 
Илья Жақанов дегенде қыздың қос бұрымындай қосарлай аққан Еділ мен Жайықтың сұлу толқындары, жазиралы Жайлаукөлдің жәймен батып бара жатқан әсем кештері көз алдымызға келеді. Бұл – ұлттық өнеріміз бен мәдениетіміздің ғана емес, еліміздің және елдігіміздің ұлық әуені. Еділ мен Жайықтың сабырлы ағысындай, жайлауы кең, өрісі мол Жайлаукөл кешіндей саз өне бойымызды шымырлатып өткендей болады.  
Бұл әнмен неше ұрпақ өсті, неше той тарқады, неше жүрек сағынышын басты. Ал "Әселім-әнім" деп ән салғанда – ғашық жанның сырын, "Толағай" деп жырлағанда – халықтың рухын көргендей боласың. Илья Жақанов – бір адамның бойына бірнеше тағдыр сыйған тұлға. Ол – композитор,  300-дей ән мен романстың авторы. "Еділ-Жайық", "Әселім-әнім", "Толағай", "Даниярдың әні", "Жайлаукөл кештері" – бәрі халық әніне айналды.
Сөз өнеріндегі салмақты туындылары толғандырмай қоймайды. 
Ол келісті композиторлығымен берге, парасатты қаламгер. 
Оның әдеби туындылары – жай баяндау емес, ол – философиялық ойдың, ұлттық дүниетанымның көрінісі.
Жақановтың жазбаларында адам мен қоғам, уақыт пен тағдыр, өнер мен өмір арасындағы байланыс терең зерделенеді. Ол оқырманын жеңіл дүниемен алдамайды, қайта ойлануға, толғануға жетелейді.
Қазіргі ақпараттық заманда жеңіл-желпі дүниелер алдыңғы қатарға шығып кеткені жасырын емес. Осындай кезеңде терең мазмұнды, салмақты ой айту – сирек құбылыс. Бұл тұрғыда оның еңбектері – ұлттық ойлау жүйесінің биік үлгісі. 
Жазушының "Ықылас", "Қайта оралған ән", "Қош бол вальс", “Аққулар қонған айдын көл” және “Қарабура” атты тарихи-танымдық кітаптары мыңдаған оқырманның жадында сақталған дүниелер. Қырғыз жазушысы Т.Қасымбековтың “Сынған қылыш” тарихи дилогиясын қазақ тіліне аударғаны бөлек әңгіме.  
Даңқты өнер иесінің көркемдік әлемі және ішкі ізденісі туралы толғанар болсақ, көпшілікке оның бейнелеу өнеріндегі таланты да ерекше назар аударуға тұрарлық.
Сурет – оның ішкі әлемінің үнсіз тілі. Әнде айтылмаған, сөзбен жеткізілмеген сезімдер бояу арқылы көрініс табады.
Шынайы өнер адамы үшін шекара болмайды. Ол үнемі ізденісте, үнемі қозғалыста болады. Осы тұрғыдан алғанда, Жақановтың әр қыры – бір-бірін толықтырып, тұтас бір рухани әлемді құрайды.
Илья Жақановтың тұлғалық келбеті және тағылымы туралы кеңінен әңгімелеуге болады. Ол – тек өнер иесі ғана емес, жүріп өткен жолы өнеге мектебі. Оның өмір жолы – кейінгі ұрпаққа үлгі.
Қарапайымдылық, тереңдік, ұлтқа қызмет ету – оның басты ұстанымдары. Ол атақ үшін емес, халық үшін еңбек етті. Оның шығармашылығында жасандылық жоқ, шынайылық басым. 
Бүгінгі қоғамда рухани бағдар іздеген жастар үшін мұндай тұлғалардың орны бөлек. Себебі ол – тек өткеннің өкілі емес, бүгіннің де, ертеңнің де адамы.
Тоқсан жыл – жай ғана сан емес. Бұл – тәжірибе, даналық, ғибрат! Көрген-білгеннің жақсы қорытындысы. Осындай белеске келгенде адам өз өміріне сырттай қарап, бағамдайды.
Ал Илья Жақановтың ғұмырына қарасақ, оның босқа өтпегенін анық көреміз. Әр жылы, әр кезеңі – шығармашылықпен өрілген өмір. 
Ол – уақыттың куәгері ғана емес, сол уақыттың үнін жеткізуші. Оның әндері мен жазбалары арқылы біз тұтас бір дәуірдің тынысын сезінеміз.
Илья Жақанов – руханияттың тірі шежіресі. 
Қазақ халқы үшін өнер – тек әсемдік емес, ол – рухани тірек. 
Сол тіректі нығайтып, ұрпақ санасына сіңіруде Илья Жақанов сынды тұлғалардың еңбегі өлшеусіз.
Ол – тірі шежіре. Оның шығармашылығы – ұлттың жады. Оның ғұмыры – тағылым.
Осындай абыз тұлғалар барда қазақ өнерінің тамыры үзілмейді, қайта тереңдей түседі. Ғасырды әнмен сөйлеткен абыздың үні әлі талай буынның жүрегінен орын алары сөзсіз.


Cерік САДУАҚАСОВ, 
Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Атырау қаласы